Door Emiel Voest

logo kleinHet Freestyle systeem is in de loop der jaren uitgegroeid tot een totaal trainingssysteem als ondersteuning voor het  rijden. Nog altijd is het gebaseerd op het natuurlijke gedrag van paarden en speelt welzijn een belangrijke rol.

Gek genoeg is alles wat wij van onze paarden vragen helemaal niet natuurlijk voor paarden, het dus logisch dat we naar goede alternatieven moeten zoeken om in het midden uit te komen.

 

Natuurlijk gedrag  en natuurlijke behoeftes gelden als richtlijn om paarden te trainen zonder direct en 1 op 1 het paard volledig zijn natuurlijke gang te laten gaan. Natuurlijk paardrijden op zich is in deze al een contradictie in terminus.

paardroofdierIn mijn beleving is het gehele gedrag van paarden altijd terug te voeren naar het belangrijkste gedragsaspect: overleven! Voor een prooidier liggen er altijd gevaren op de loer en in de natuur eindigt een prooidier nu eenmaal altijd als maaltijd voor een roofdier. Om dit moment zo lang mogelijk uit te stellen bedient het prooidier zich van een aantal overlevingstechnieken en deze zijn daarmee dus het gevolg van ‘het paard als prooidier’ Al deze gevolgen hebben consequenties voor de omgang met paarden en zeker ook voor de training van onze paarden.

In dit artikel zet ik een aantal gevolgen op een rij van het feit dat een paard, primair een prooidier is.

 

Waakzaamheid en oplettendheid

Het spreekt voor zich dat prooidieren waakzaam zijn, dit zijn  Oplettendheidze 24 uur per dag en 7 dagen in de week. Elke verandering in de omgeving moet getoetst worden op mogelijk gevaar. Deze waakzaamheid is voornamelijk gericht op de omgeving en alle prikkels die daar zijn waar te nemen. 

Oplettendheid daarentegen is incidenteel en veel meer gefocust op één prikkel. Tijdens de momenten van oplettendheid is de aandacht voor de omgeving tijdelijk verminderd, om deze reden duren deze momenten relatief kort. Waakzaamheid is er altijd en duurt dus lang, oplettendheid duurt naar verhouding kort.

Laten wij nu eigenlijk precies het tegenovergestelde willen van ons paard; graag lang geconcentreerd en gefocust op ons en veel minder aandacht voor de omgeving. Dit levert in de training nogal eens miscommunicatie op.

Tip: Door als trainer/ruiter het paard telkens iets nieuws aan te bieden kunnen we zijn aandacht langer vast houden. Het paard zal in het begin regelmatig rustpauzes nodig hebben omdat de concentratie boog klein is. Door deze manier van trainen stap voor stap op te bouwen kunnen we uiteindelijk de aandacht veel langer vasthouden.

Gezichtsvermogen

 Voor permanente waakzaamheid is het paard uitgerust met een bijzonder gezichtsvermogen. Het paard ziet door de plaatsing van de ogen aan de zijkant van het gezichtsvermogenhoofd nagenoeg 360 graden in één oogopslag. De blinde vlekken in het gezichtsvermogen liggen direct voor het hoofd en recht naar achteren over de rug, helaas precies de plek waar je als ruiter gaat zitten. Als we uitgaan van 120 graden zicht van de mens kunnen we eenvoudig vaststellen dat een paard op het zelfde ogenblik drie keer zoveel visuele prikkels moet verwerken dan wij, mensen. Verder gaat de aanpassing van donker naar licht langzamer dan bij ons maar kunnen ze wel weer veel beter in het donker zien. Kortom de wereld  ZIET er voor paarden letterlijk nogal ander uit dan voor ons.

gezichtsvermogen Tip:Houd er rekening mee dat de overgang van een donkere stal naar buiten in het felle fel zonlicht, gezichtsproblemen met zich mee kan nemen. Bijvoorbeeld als je het paard in de trailer wilt zetten.

 

Kuddedier

Het feit dat een paard een prooidier is heeft veel kleine aspecten maar ook grotere aspecten. Zo is bijvoorbeeld ook een belangrijk (groot) gevolg hiervan dat een paard zich bedient van de bescherming van de groep onder het motto: samen sterk. Het maakt het natuurlijk levende paard tot een Kuddedier. Het feit dat paarden kudde dieren zijn heeft op zich dan ook weer gevolgen. 
Kudde dier

Sterke binding met soortgenoten

Paarden zijn voor hun basisgevoel van veiligheid afhankelijk van de aanwezigheid van andere paarden .sociaal gedrag
In de natuur vormen paarden uit vrije wil kuddes. De samenstelling van zo’n kudde ontstaat uit die behoefte aan veiligheid. Binnen deze kuddes gelden echter wel regels om die veiligheid te waarborgen. Om deze regels duidelijk te krijgen zijn paarden in staat om met elkaar te communiceren en hebben ze relevante sociale vaardigheden.

Gevolg voor ons is dat we het altijd afleggen tegen andere paarden. Wij zijn niet vierentwintig uur per dag aanwezig, we communiceren totaal anders en hebben hele andere sociale vaardigheden.


Tip:
Welzijnstechnisch staat sociaal contact met andere paarden hoog op de lijst van eerste levensbehoeftes. Het solitair houden van paarden wordt dan ook sterk afgeraden. Het kan leiden tot ‘onverklaarbare’ gedragsproblemen.

Slapen

Paarden slapen gemiddeld maar drie uur per vierentwintig uur. Dit doen ze niet aaneengesloten maar verdelen dit in veel korte periodes. lateraalStaand rusten valt niet onder deze drie uur per dag. Om goed te kunnen slapen gaan paarden vaak ‘rechtop’ liggen ook wel stornaal genoemd. Ook paarden moeten regelmatig toekomen aan de zogenaamde REM slaap. In deze slaap ontspannen de spieren optimaal. Deze REM slaap hebben paarden minimaal één keer per week nodig. Voor de REM slaap moeten paarden ‘plat’ ofwel lateraal liggen. Het ontbreken van een regelmatige REM slaap kan bijdragen aan chronische stress.
Tip: Om lateraal te kunnen slapen hebben paarden rust en ruimte nodig. In een drukke onrustige stal zal een paard niet snel in vol vertrouwen ‘plat’ gaan liggen. Het spreekt voor zich dat een plat liggend paard nogal wat ruimte nodig heeft. Stallen zouden voldoende groot moeten zijn en buiten moeten er voldoende droge ‘veilige’ plekken zijn om volledig lateraal uit te kunnen rusten.

Hiërarchie

Voor het optimale gevoel van duidelijkheid en veiligheid spelen de hiërarchische verhoudingen binnen de groep/kudde een belangrijke rol. kudde winterHet moet in geval van nood duidelijk zijn wie de leiding neemt, er is geen tijd voor discussie. Dit maakt paarden in de omgang hiërarchisch gevoelig. Belangrijk om als mens door het paard als leidinggevend te worden gezien. Niet alleen veilig maar vooral ook voor het paard duidelijk.

 Tip: Paarden kennen een 1 op 1 dominantieverhouding. Dat betekent dat het leidinggevende dier in een groep of kudde met elk lid van deze groep dezelfde dominantie verhouding heeft.


Proactief en Reactief

Paarden zijn in hun natuurlijke gedrag reactieve dieren. Kort gezegd wachten ze op een signaal of prikkel en reageren op dit signaal of prikkel. In de verhouding en omgang met paarden moeten wij zorgen dat we altijd proactief zijn. Wij kunnen een plan maken en aangeven wat we graag voor reactie van het paard willen (= leiderschap) op deze manier kan het paard in zijn natuurlijke reactieve rol blijven.

Tip: Als we als trainer ons gedrag reactief aanpassen aan het paard dan is dat onduidelijk voor het paard, onduidelijkheid veroorzaakt stress bij het paard en uiteindelijk weer spanning bij de trainer en voor je het weet draait alles de verkeerde kant op en stapelen de problemen zich op.

 

Vluchtdier

Paarden staan bekend als vluchtdieren, ook dit is een gevolg van het feit dat paarden prooidieren zijn. vluchtenHet paard is individueel goed uitgerust om te vluchten ze hebben een enorme reactie snelheid en kunnen al vluchtend ook de hoge loopsnelheid relatief lang volhouden. Paarden hebben een  vluchtreflex. Reflexmatige handelingen vinden plaats zonder daar over na te denken. De prikkel die de vluchtreflex in werking stelt is voor ons mensen soms moeilijk te begrijpen. Voor paarden geldt echter dat ze liever tien keer voor niets vluchten dan één keer te laat. Hier is dus sprake van natuurlijk gedrag dat ons in de omgang met paarden niet zo heel goed uitkomt.

Tip: Een reflex kun je niet tegen gaan, je kunt hooguit de ruimte waarin het paard niet in zijn reflex schiet door middel van training vergroten. Wat neerkomt op gewenning en desensibiliseren, hiermee wordt de wereld voor een paard veiliger.

Weinig eten

Een gevolg van het feit dat paarden vluchtdieren zijn is bijvoorbeeld dat paarden weinig eten. Dat zal niet iedereen in eerste instantie met mij eens zijn. Maar met weinig eten bedoel ik dat paarden, ondanks dat ze de hele dag door eten, zelden een grote hoeveelheid voedsel in hun spijsverteringssysteem hebben. De hele dag door kleine beetjes. Het wordt moeilijk vluchten als je net als een koe een maaginhoud zou hebben van 150 liter. Nee, paarden hebben een veel kleinere maag inhoud (gemiddeld 9 liter) zodat ze niet gehinderd worden tijdens de vlucht. Gevolg voor het houden van paarden laat zich raden. Ze moeten de hele dag toegang hebben tot ruwvoer, zonder ze te ‘overvoeren’. Lastig genoeg!

Tip: paarden moeten om voldoende speeksel aan te maken ongeveer 50.000 (!) kauwbewegingen per dag maken. Het speeksel is weer nodig om het maagzuur te neutraliseren. Te veel maagzuur kan een maagzweer veroorzaken met alle narigheid (luchtzuigen) van dien! Dit pleit voor voldoende ruwvoer en minder geconcentreerd voedsel zoals muesli in plaats van krachtvoer(brok).

4xF

In geval van nood of gevaar reageren paarden altijd via een vaste volgorde. Deze volgorde noemen we 4 x F. De F staat voor de eerste letter van de reactie van het paard (in het Engels):

1 FLIGHT (vluchten)
De vlucht zal altijd de eerste keuze zijn van het paard, daar is hij immers het beste voor uitgerust.fight
2. FIGHT (vechten)
Als vluchten niet meer helpt heeft het paard geen andere keuze dan het gevecht. Helaas zijn ze hiervoor niet zo goed uitgerust. Geen klauwen, geen slachttanden en geen soepel lichaam. Paarden moeten het vooral hebben van ‘blind’ schoppen met de achterbenen en dan hopen dat ze iets raken. Voordeel is wel dat als ze iets raken, is het meestal gelijk dood.
3.FREEZE (bevriezen)
Als ook vechten geen oplossing biedt is het in de natuur meestal een hopeloze zaak aan het worden. De natuur beschermd het paard door in de Freeze fase te zorgen voor een gevoelsvermindering en een bewustzijnsvernauwing. Het paard maakt de ellende van het doodgemaakt worden dan niet meer bewust mee.
 4. FAINT (flauw vallen)
In het allerlaatste stadium van het einde valt het paard flauw. Dit betekent voornamelijk dat alle gevoelssystemen op non-actief gaan en dat het paard het werkelijke einde niet meer bewust mee maakt.

Ook in het dagelijkse leven van het paard zie je vaak deze volgorde van 4 x F. Gelukkig niet zo dramatisch als onder natuurlijke omstandigheden maar wel als zodanig herkenbaar.
1.Vluchtgedrag kennen we allemaal wel in diverse verschillende uitingen,
2. vechtgedrag is te herkennen als verzet en soms als agressief gedrag (bijten, schoppen),
3. Freeze zouden we kunnen vertalen met ‘staken’ of ‘staakgedrag’ denk maar aan het paard dat wijdbeens aan de grond genageld staat voor de klep van de trailer,
4. Faint komt gelukkig minder vaak voor maar paarden verliezen door de angst de controle over hun benen en kunnen daadwerkelijk flauwvallen, zelfs het regelmatig struikelen van een paard onder het zadel kan hier mee te maken hebben. Ook zien we paarden met heel veel angst door de benen gaan bijvoorbeeld in de trailer of in een aanspanning.

Tot slot

In het bovenstaande artikel heb ik slechts een beperkt aantal natuurlijke eigenschappen vertaald naar de dagelijkse omgang met paarden. Toch geeft dit al voldoende stof tot nadenken. Het maakt wellicht dat we weer anders naar het gedrag van paarden gaan kijken. Begrip is vaak de eerste stap naar de oplossing! Daarnaast is het zaak om je te verdiepen in de verschillende technieken die je kunt gebruiken om het paard te trainen. Ik kom daar, in een volgend artikel, graag uitgebreid op terug!

 

logo kleinHet natuurlijk gedrag heeft invloed op de manier waarop wij paarden gebruiken en kunnen trainen. De Freestyle Academy heeft hiervoor een module waarin je alles leert over de invloed van natuurlijk gedrag. Kijk voor meer info op deze site onder algemeen aanbod.